آثار تمدنی در محدوده کویر قم و دشت قمرود
در محدوده کویر قم نمونه هایی از محوطه های باستانی وجود دارد که نشانگر مظاهر فرهنگی و تمدنی این منطقه می باشد. این محوطه باستانی و تاریخی شامل بر تپه ها، کاروانسراها، قلعه ها، پل ها، میل ها، می باشد که نشانگر دیرینگی استقرار جامعه انسانی در این منطقه است. آنچه در ذیل می آید، نمونه هایی از آثار تمدن در کویر قم است که در طول تاریخ شکل گرفته است.

قره تپه
این محوطه باستانی در جنوب غربی روستای قمرود و با فاصله ای حداکثر یک کیلومتر از روستا واقع شده است. فاصله آن با جاده آسفالته قم به قمرود حدود 200 متر است. قره تپه بر روی پشته ای شکل گرفته که محصور در مزارع سرسبز و خرم است. این تپه 320 متر طول و 275 متر پنها دارد و بلندای آن 2/85 متر می باشد. در سال 1366 ه ش طرحی جهت بررسی و شناسایی منطقه قمرود به همت آقای کابلی باستانشناس میراث فرهنگی تدوین گردید که پس از تصویب مرحله اجرایی آن در زمستان 1367 هجری شمسی آغاز شد و بدین سان گروه باستانشناسی قمرود شکل گرفت. 400 کیلومتر مربع از منطقه قمرود مورد بررسی قرار گرفت و حدود 93 اثر مورد کاوش قرار گرفت. کهن ترین اثر به دوره پارینه سنگی و جدید ترین آن به دوره قاجار تعلق دارد. مهم ترین اثری که در منطقه قمرود مورد بررسی قرار گرفت، قره تپه بود که در آن سه لایه معماری شناسایی شد و آثار مختلفی از سفال این محوطه باستانی به دست آمد که حاکی از استقرار طولانی در این منطقه بوده است (هزاره 4 تا 6 قبل از میلاد)
از جمله آثار به دست آمده از این تپه میتوان به درفش استخوانی کوزه سفالی، خمره دهان بازو، ظروف سفالی متعلق به هزاره پنجم و ششم قبل از میلاد اشاره کرد. در این منطقه علاوه بر قره تپه میتوان به تپه البرز و آق تپه قشلاق نیز اشاره کرد.

قلعه های منطقه قمرود
در عصر قاجار اداره منطقه قمرود به شخصی به نام میرزا نظام غفاری (مهندس الممالک) واگذار شد. او نیز با سعی و کوشش فراوان این منطقه را آباد ساخت و مجموعه بناهایی را در منطقه ایجاد کرد که دقیقا با شرایط محیطی و جغرافیایی منطقه سازگار بود و در ساختمان آن اصول معماری ایرانی را نیز رعایت نمود.

کاشی های منطقه قمرود
میرزا نظام غفاری در آغاز جاده ای از قم به قمرود به طول 15 کیلومتر احداث کرد که در طول آن درختان توت و عر عر کاشته شد. که بعد از صد سال هنوز پا برجاست و در بهار و تابستان زیبایی خاصی به جاده میدهد. میرزانظام غفاری که خود اهل منطقه برز آباد کاشان بود، بسیاری مردم برز آباد را به منطقه قمرود آورد. میرزا نظام کاشی ها را در قلعه های چهار گانه ساکن نمود. از جمله در قمرود یک قلعه با حوض و بادگیر و بازارچه ای در کنارش ساخت و برای دو پسر خود دو قلعه سام آباد و مظفر آباد و برای دختر خود قلعه ملک آباد را بنا کرد و در کنار آن ها حمام برپا نمود. البته در کنار قلعه ملک آباد یک آسیاب احداث نمود که به احتوال قوی آسیاب آبی بوده که آثاری از آن نمانده و این نشانه فراوانی و وفور آب در ملک آباد بوده است. پس از میرزا نظام در منطقه دو طایفه کاسی و قمرودی شکل گرفت که همین اختلاف فرهنگ باعث درگیری هایی شده است. ناگفته نماند که پس از ماجرای نایب حسین کاشی، عده ای، از تفنگچیان او نیز بدین نواحی گریخته و ساکن شدند که بقیه السیف آنان پیرمرد کهنسالی بود معروف به علی فرنگی که در سال 1371 درگذشت. به طایفه، کاشی ها، بالا قمرودی و به ساکنان بومی که کرد و ترک هستند پایین قمرودی میگویند که طایفه کاشی ها از جهت مالی متمکن تر هستند. عمده ترین عمارت ها و قلعه هایی که در منطقه قمرود شکل گرفت عبارتند از:

1 بادگیر و عمارت حوضخانه قمرود
میرزا نظام غفاری پس از آن که به منطقه قمرود آمد برای سکونت خود قلعه و خانه اربابی بسیار زیبا برپا داشت. او با توجه به شرایط محیطی و جغرافیایی منطقه و رعایت اصول معماری این عمارت را بنا کرد. در حال حاضر از خانه اربابی فقط حوضخانه و بادگیر آن باقی مانده است که الهام گرفته از آثار منطقه کاشان است.

2 قلعه قمرود
این قلعه را میرزا نظام غفاری برای اسکان خانواده خود و اطرافیانش در جوار قلعه کهن قمرود که مربوط به دوره صفوی بود برپا داشت. قلعه دارای بازارچه ای بوده است. بنا دارای دو طبقه بوده و دارای حوضخانه و بادگیری نیز بوده است. این قلعه به دلیل گسترش روستای قمرود رو به ویرانی نهاده است

3 قلعه مظفر آباد
این قلعه را میرزا نظام غفاری در شرق روستای قمرود برای یکی از پسرانش به همین نام بنا کرد. قلعه دارای 5 برج است که 4 برج آن در چهار گوشه و یک برج در میانه ضلع شرقی قرار دارد. در قلعه به سمت غرب باز میشود و دارای یک حیاط مرکزی است که در چهار طرف آن حجره هایی با ایوانی به عرض بیش از یک متر قرار دارد. قلعه دارای دو حیاط خلوت است

4. قلعه ملک آباد
این قلعه را میرزا نظام برای دخترش بر پا داشت و در آن آسیابی نیز احداث کرده بود که اینک به جز نقش کوچکی از قلعه آثار دیگری از آن بر جای نیست و میتوان دریافت که قلعه از خشت و گل و دارای چهار برج در چهار گوشه بوده است. مزیت مهم قلعه ملک آباد وجود آسیاب آن بوده. زیرا در حقیقت این تنها آسیاب کل منطقه قمرود در عصر ناصرالدین شاه قاجار بوده است.

کاروان سراها
ساخت کاروان سرا با توجه به اوضاع و شرایط اقلیمی، اقتصادی از روزگاران قدیم در ایران مورد توجه بوده است.بنیان کاروان سراهای ایران از زمان هخامنشیان آغاز میشود. سپس سلوکی ها، پارت ها، و ساسانیان راه آن ها را ادامه میدهند. پس از اسلام نیز خصوصا در دوره سلجوقی و صفوی به دلیل وجود امنیت سیاسی و اقتصادی، تجارت و داد و ستد رونق گرفت، از این رو کاروان سراهایی در ایران به وجود آمد. منطقه قمرود به دلیل قرار گرفتن در موقعیت جغرافیایی خاص از قبل از اسلام تا عصر قاجاریه مورد توجه حکمرانان ایران واقع شد و کاروان سراهای متعددی در آن شکل گرفت که هدف از احداث آن رفاه کاروانیان و برخورد اندیشه ها و تبادل نظر درباره مسایل اجتماعی و آداب و رسوم ایرانیان بوده است.

کاروان سرای دیر گچی
این کاروان سرای قدیمی در 65 کیلومتری جنوب تهران و در جاده قدیم قم به ری که یکی از راه های مهم ارتباطی کشور بوده است، واقع شده است. بنای اولیه آن به روزگار ساسانیان میرسد، نقشه کاروانسرا، چهار ایوانی است و تنها راه ورودی آن قسمت جنوبی است. کاروانسرا، تقریبا مربع شکل و ابعاد آن، 108 * 109 متر است. چهار برج در چهار گوشه آن قرار دارد. در اطراف کاروانسرا بناهای متعددی شامل آب انبار، آسیاب، قبرستان، و ساختمان های خشتی، با ویژگی های گوناگون به چشم میخورد.

کاروان سرای کاج محمد آباد
این کاروان سرا از ورقه های سنگی برپا شده و طول آن 97 متر و عرض آن 95 متر است که دارای یک حیاط مرکزی از نوع بناهای چهار ایوانی است و دارای 7 برج تو خالی است. کاروان سرا حجره هایی در چهار طرف و در برخی از قسمت ها مال بند یا بار اندازی نیز دارد. سقف کاروانسرا از آجر و لاشه سنگ است. کاروان سرای کاج از آثار دوره سلجوقی است که در دوره های بعد نیز مورد مرمت و استفاده قرار گرفته است. سازندگان کاروانسرا در ساخت آن بسیار دقت نموده اند. آن ها پس از انتخاب سنگ و چیدن آن، سنگ ها را با ساروج بند کشی کرده اند. این کاروان سرا از جهت مصالح ساختمانی، و اطاق ها و همچنین از جهت سنگینی دیواره ها برای ایجاد مقاومت در برابر فشار طاق های گهواره ای و گنبد ها به کاروانسرای رباط کریم شباهت دارد. کاروان سرا دارای یک آب انبار در قسمت شرقی بوده که در زیر حجره و ایوان تعبیه شده است. گوشه شمال شرقی بنا در دو طبقه است که در این محدوده حجره ها و حیاط خلوتی ساخته بودند. در قسمت شرقی کارون سرا حیاطی است که 40 متر پهنا و 97 متر درازا دارد که ترکیب اصطبل در کنار اتاق ها کاملا روشن است.

قلعه گلی محمد آباد
این قلعه در حاشیه قمرود و در شمال کوه سفید و در جوار کاروان سرای کاج واقع است و این بنای تاریخی متعلق به دوره اشکانی است. قلعه 45 متر درازا و 29 متر پهنا دارد و بلندای باقیمانده آن در پاره ای از نقاط به ده متر میرسد. بنا در دامنه پوزه کوه شکل گرفته و دارای دو اشکوب است که با توجه به این که مسافرین در پی گذر از میان بیابان های ورامین و حاشیه وی وارد منطقه قم می شدند، جنبه حفاظتی داشته است.

کاروان سرای پل دلاک
در قسمت شمالی پل دلاک دو کاروانسرا با فاصله حدود 30 متر از یکدیگر قرار گرفته اند که یکی از آجر و دیگری از خشت و گل است. وضعیت دو کاروانسرا به نحوی است که پل دلاک در قسمت شمال و دقیقا در میان فضایی بین آن دو واقع است که دو رود قمرود و قره چای در این فاصله به هم پیوند خورده و تشکیل مسیله رود را میدهد.

کاروان سرای آجری
این کاروان سرا از نوع بناهای چهار ایوانی است که 55 متر طول و 45 متر عرض دارد. بنا ازآجر و ملاط ساروج ساخته شده است و سقف آن قوسی و گنبدی است. قدمت آن به دوره صفویه میرسد. سالم ترین قسمت های باقی مانده از بنا حجره ها و بدنه جنوبی آن می باشد که سه ورودی اصلی نیز در آن واقع شده است. بدنه جنوبی دارای 10 حجره و یک در ورودی در وسط آن است. صحن حیاط کاروانسرا در مرکز آن واقع شده و چهار ایوان اطراف آن تا حدودی قابل شناسایی است و در زیر آوارها مدفون است.

کاروانسرای گلی
این کاروانسرا در 30 متری شرق پل دلاک واقع شده و طول آن 23 و عرض آن 22 متر است. مصالح آن از خشت و گل است. سر در ورودی آن از آجر ساخته شده است و ساخت آن به عصر قاجار باز میگردد. کاروانسرای گلی دارای یک حیاط مرکزی است و گرداگرد آن حجره هایی است. فرم اصلی کاروانسرا مربع شکل با برج هایی در چهار گوشه آن بوده که متاسفانه دچار آسیب شده است.

پل دلاک
این پل در جاده کاروان روی تهران قم بر روی قره چای واقع گردیده است و راه کاروانی ری را به قم متصل میکرده است. پل در دامنه جنوبی کوه های دریاچه حوض سلطان قرار دارد و عمود بر مسیر رودخانه قره چای و کاروان سرای آجری دلاک است. پایه های اصلی پل از سنگ و پوشش تاق ها توسط آجر ساخته شده است. تغییرات فراوان مسیر آب در طول سالیان باعث آسیب های زیادی در ساختمان پل شده است. قدمت پل به اوایل دوره قاجار می رسد و احداث آن با احداث کاروان سرای آجری دلاک توسط امیر محمد حسین، حاکم قم همزمان است. پل دلاک شامل سه قسمت و 18 دهانه می باشد که آب برهای آن متفاوت و نیم دایره ای شکل بوده است.

کاروان سرای حوض سلطان
این کاروان سرا در بخش مرکزی و شرق چشمه شور و شمال دریاچه حوض سلطان واقع شده است. نقشه کاروان سرا به شکل مستطیل است و دارای چهار حیاط است. در داخل حیاط مرکزی آن ایوان های متعددی وجود دارد و در گوشه های حیاط اتاق های کوچکی دیده میشود. مصالح ساختمان آن از فاصله 20 کیلومتری به این مکان آورده شده است و چون به آب فراوانی نیاز داشته است، در کنار آن آب انباری دایره ای شکل به قطر 5 متر برپا کرده اند. از نظر قدمت این کاروانسرا متعلق به دوره های صفوی و قاجار است.

کاروان سرای پاسنگان
این کاروانسرا در کنار جاده قدیم قم کاشان قرار گرفته و به شکل مربع 50 * 50 متر است. پاسنگان از بناهای چهار ایوانی است و در چهار گوشه با چهار برج نیم دایره قرار دارد. کاروان سرا با تزیینات آجر کاری از آثار عصر صفوی و قاجار است و به علت این که این ناحیه نسبتا خشک است دو اب انبار در داخل و خارج کاروان سرا ساخته اند. این کاروان سرا مورد بازدید جهانگردانی مانند مولر و دیالافوا قرار گرفته است.

میل ها
در کنار راه های باستانی سرزمین ایران، به ویژه در دل کویر و یا انبوه درختان جنگلی ستون های بلندی می بینیم که از فرسنگ ها دور نیز دیده میشوند. این گونه ساختمان ها را میل می نامند و برای راهنمایی رهگذران جاده های باستانی در مسیر طولانی کویر ساخته شده اند. در منطقه قمرود نیز نمونه هایی از این میل های راهنما دیده می شود که در مسیر های فرعی جاده های باستانی شکل گرفته اند.

میل صفرعلی
این میل بر فراز رشته کوهی در غرب روستای کاج به نام سپر رستم واقع است، ارتفاع میل تا سطح دشت به سمت جنوب، 70 تا 80 متر است. ارتفاع میل حدود 5 متر و قطر قاعده آن 7 متر است. میل به شکل برج مخروطی ناقص است. درون برج تا ارتفاع 5 متری آن با لاشه سنگ پر شده و بر روی آن اتاقکی ایجاد نموده اند که سقف آن از سنگ و ساروج است. رهگذران پس از عبور از پل دلاک میبایست برای رسیدن به کاروان سرای کاج از کنار این میل بگذرند. به علت این که اطراف میل سفالینه هایی از عصر سلجوقی به دست آمده است و با توجه به نوع معمالی و شباهت آن به قلعه سنگی کاج به احتمال زیاد این میل از آثار دوره سلجوقی است.

میل بابک
این میل بر فراز بلندترین قله رشته کوه شمالی دره قمرود و در غرب روستای کاج و میل صفرعلی قرار دارد. با توجه به عبور راه خراسان از این منطقه و قرار گرفتن کاروان سراها بر سر راهی که مربوط به دوران اسلامی است احتمالا میل بابک نیز از آثار دوره سلجوقیان می باشد. میل بابک به فاصله یک کیلومتری از میل صفرعلی قرار گرفته و فقط نمای شمالی آن از آسیب دور مانده است.

راه های قدیمی منطقه کویر
راههای قدیمی منطقه عموما از سه دوره تاریخی بر جای مانده اند. هر چند که بیشتر این راه ها در دوره های بعدی بر روی همان مسیرهای قبلی بازسازی و مرمت شده اند، اما هنوز شواهد و نشانه های بارز از این راه ها بر جای مانده است. قدیمی ترین نشانه های برجای مانده از راه های گذشته متعلق به دوره ساسانی است که اصفهان را به ری وصل میکرده اند. از بقایای راه ساسانی که در این ناحیه بر جای مانده است، راهی است که از جوب حوض سلطان بین پل دلاک و روستای محمد آباد و کاج میگذشته است. در روزگاری نه چندان دور یکی از راه های ارتباطی اصفهان به خراسان، و مازندران و همچنین بخشی از راه های قدیمی ابریشم از منطقه قمرود و دشت قمرود عبور میکرد. قسمتی از این راه ها سنگ فرش بوده است که به عنوان مسیر تابستانی مورد استفاده قرار میگرفته است. برای نمونه میتوان از راهی نام برد که در زمان صفویه ساخته شده است و به نام پل دلاک یا اروانسرای حوض، شهرت داشته است. مسافران هنگام عبور از این مسیر از قم رو به شمال شرقی موازی با دره قمرود می رفتند و سپس در محل برخورد قمرود با قره چای از روی پل دلاک میگذشتند. امروزه به دلیل تغییر مسیر راه های منطقه قم به سوی شمال یا جنوب کشور، این راهای باستانی از یادها رفته اند.

در نگاه اول خالی و بی انتها است. در فراسوی آن آسمان با زمین پیوند خورده آن چنان که گویی هرگز از هم جدا نبوده اند. پنداری به آنجا که برسی افق نیست، لبه پرتگاهی است در فضا و آنجا آخر جهان است. اندک اندک زاویه خورشید با افق تنگ تر میشود و لحظه لحظه قطر آن بیشتر میگردد. قدری که گذشت دهانه کوره ای به نظرت میرسد که فراخی آن وسعت زمین را می بلعد. هنوز خورشید شعاع های سرخ فام نورخود را از تیغ کوه های دور دست برنگرفته که نیمی بر گونه آدمی می لغزد و اندکی بعد شب فرا می رسد. دیگر گرما را حس نمیکنی، شب زیبایی است، آسمان می درخشد. تصور میکنی همه ستارگان عالم در اینجا جمع شده اند تا تولد یکدیگر را جشن بگیرند و هر یک برای دیگری ستاره ای هدیه آورده اند. صحنه با شکوهی از جشن ستارگان را می بینی، آن قدر نزدیک که فکر میکنی اگر بر روی پنجه پا قدری قامت را به سوی آسمان بکشی و دستت را دراز کنی میتوانی آن ها را لمس کنی. این همه زیبایی چشم آدمی را از خواب سیر میکند و تا پایان مهمانی ستارگان بیدار و نظاره گر مینشینی، همه آنها که در کتاب ها خوانده بودی در پیش رو می بینی، خوشه پروین، دب اکبر و اصغر، ستاره شمالی و صدها صور فلکی دیگر و راه شیری راهنما و یار قدیمی مسافران کعبه همه در اینجا جمع شده اند.زمان به سرعت میگذرد. کم کم ستارگان خسته از مهمانی به خانه خود می روند. نسیم صبحگاهی چونحریری نرم و لطیف چهره آدمی را نوازش میدهد. در افق مشرق آهسته آهسته مجعر سیمین خورشید اوج میگیرد سایه ها تا انتهای باختر کویر کشیده شده تا آن دورها، حالا احساس میکنی وجودت همچون سایه قامتت در پهنه کویر گسترده شده است و دیگر اینجا برایت خالی نیست پر از اعجاز و زیبایی است. هر چند جنگلهای سر سبز کوهستنان های پر طراوت با قلل سفیدپوش از برف و سواحل دریاهای نیلگون زیبا و تماشایی است، اما کویر صد رنگ با مناظر شگفت گوشه ای بزرگ از دیدنیی های طبیعت را در بر دارد که در هیچ جای دیگر نمی توان آن ها را دید. صحراهای پوشیده از نمک، شن های روان طلایی، و کوه ها و تپه ها با خاکی به رنگ سبز و زرد و قرمز و ده ها منظره دیگر همه از چشم اندازهای بی نظیر کویر است.

موقعیت جغرافیایی کویر قم
کویر قم از شمال به دیر گچی (کاروان سرای دیر گچی) و به انتهای کویر ملی ایران می رسد و از شرق به دریاچه نمک، از غرب به اتوبان قم تهران، و از جنوب و جنوب شرقی به قم و دریاچه نمک ختم میشود. وسیع ترین قسمت از محدوده کویری استان قم را حوضه مسیله تشکیل میدهد که از شمال غربی به بلندی های آتشفشانی ساوه و زرند و از جنوب غربی به بلندی های قم و کاشان ختم میشود. این منطقه از 40 کیلومتری شمال شرقی قم شروع و تا حدود 45 کیلومتری تهران واقع شده و در امتداد دریاچه نمک خاتمه می یابد. منطقه مسیله خشک و کم باران است و نزولات آسمانی آن در سال بین 70 تا 107 میلی متر به صورت باران و برف می باشد. درجه حرارت بین 10 تا 40 درجه متغیر است. ارتفاع این منطقه به طور متوسط حدود 800 متر از سطح دریاهای آزاد بالاتر است و بادهای محلی بیشتری از سمت غرب به طرف شرق می وزد. شکل ظاهری حوضه مسیله مثلث متساوی الاضلاع است که هر ضلع آن حدود 60 کیلومتر می باشد. دو سوم این حوضه نمک زار است.
در شمال شرقی آن نیز بلندی های رود شور و دوازده امام و سیاه کوه واقع و جنوب شرقی آن شامل بلندی های مرنجاب و کوه سفید آب و طلحه و ملک آباد است. بلندی های مسیله به یکدیگر متصل نیستند و بین شکاف ها و دشت هایی قرار دارد که این حوضه را به نواحی اطراف مربوط میکند. تنها بلندی های آتشفشانی گوشه شمال غربی این بخش از منطقه کویری را مسدود کرده است. کویر قم از طرف جنوب بین قم و کاشان قرار دارد. اگر از حسین آباد میش مست که ماسه های روان تا سقف خانه ها را فرا گرفته به سمت مسیله حرکت کنیم، راه باریک مال رو قم و کاشان که در ازمنه ی قدیمی تا 50 سال پیش شترهای کاروانیان بار پنبه حمل میکردند نمایان است. در شمال غربی حسین آباد در فاصله ای دور سیاه کوه در سمت شمال شرقی مسیله دیده میشود. کوه دیگری به نام قوش کوه یا کوه یخ آب در این منطقه می باشد و بین این کوه قلل آبی رنگ کوه سفید آب سربرافراشته است. در جنوب مسیله چند جزیره کوچک سر از نمک زارها بالا آورده که بزرگترین آن جزیره سرگردانی نامیده میشود که 700 متر از سطوح نمکزارها ارتفاع دارد. (نمک زار)
مهم ترین رودخانه این منطقه مسیله رود است که از دو رود دائمی قره چای و قمرود شکل گرفته است. میزان آب این رودها تغییرات بسیاری در طول سال دارد. قمرود در سالهای پر باران گاهی تمام دره رودخانه را مملو از آب میکرده است به طوری که این رودخانه را طغیانی ترین رودخانه فلات مرکزی ایران میدانند که در طی سه هزار سال گذشته بارها طغیان نموده و به سطح دشت آسیب زیادی وارد کرده است. با احداث سدهایی چون گلپایگان و 15 خرداد بر روی این رودخانه 50 سال گذشته رودخانه قمرود در آخر فصل های گرم سال خشک بوده و فقط در ایام سرد سال باریکه آبی از آن به سوی دریاچه نمک سرازیر میشود (در حال حاضر هم این رودخانه کاملا خشک است، هر از گاهی سیلی جالی شده و مسافران نوروزی را به آب میدهد) رودخانه قره چای که از ناحیه ساوه به سوی دریاچه نمک جاری است کم آب تر از قمرود است و بیشتر آب آن صرف آبیاری مناطق اطراف شهر ساوه می شود و آب آن به دریاچه نمک نمیرسد. این دو رود در منطقه پل دلاک به یکدیگر می پیوندند و مسیله رود نامیده میشود. موقعیت طبیعی و جغرافیایی این منطقه زمین های مساعی را جهت بهره برداری جهانگردی از دشت کویر فراهم آورده است. آب و هوای کویر قم در نیمی از سال دلپذیر است. آسمان در شب کویر به راستی برای شهر نشینان و طالبان چشم اندازهای نو و دیدنی و شگفت انگیز است. سکوت محض و آرامش کامل چشم اندازهای بدیع و سراب های اغوا کننده کویر بسیار دلپذیر است.

پارک ملی کویر
منطقه وسیع دشت کویر از بزرگترین و مهم ترین مناطق ایران می باشد که از نظر تنوع گونه های حیوانی و گیاهی در جهان کم نظیر است. بخشی از این منطقه از سال 1343 به عنوان پالک ملی اعلام شد. این پارک نمونه ای تقریبا بکر و دست نخورده از طبیعت است که به دلیل ذخایر با ارزش گیاهی و جانوری و ویژگی های استثنایی جزء میراث طبیعی و ملی کشور به شمار می آید. در این منطقه تپه های شنی روان با وزش باد هموارده در حال تغییر شکل است و جابه جایی است. انبوه این شن های روان طلایی همراه با بوته های پراکنده مناظر زیبا و دلفریبی را به وجود می آورد. نسیم صبحگاهی کویر، طلوع خورشید و اشعه سرخ فام آن، نسیم ملایم عصر هنگام که گرما را میکاهد و بالاخره آسمان کویر که در شب انبوهی از ستارگان را در آغوش فشرده است، همه و همه از دیدنی های طبیعی پارک ملی کویر به شمار می روند، که تنها در کویر میتوان آن ها را دید.

دریاچه نمک
این دریاچه که در واقع، بخشی از کویر نمک ایران است در شرق استان قم واقع شده است و بقایای دریاچه خشک شده قدیمی است که با تبخیر تدریجی آب املاح فراوانی در آب رسوب نموده است. در این دریاچه فقط در فصل زمستان آب یافت میشود و در فصل تابستان به جای آب، ورقه های نازک جلب نظر میکند. دریاچه نمک به عنوان منبع عظیم و سرشرا از انواع املاح معدنی طی سالیان اخیر مورد توجه قرار گرفته است، مطالعات وسیع و گسترده ای بر روی دریاچه آغاز شده است. نتایج طرح مطالعه استحصال املاح، بیانگر وجود 20 میلیون تن منیزیم در دریاچه است که کاربرد مفیدی در صنایع نسوز دارد. علاوه بر منیزیم از شورابه ها ، 10 الی 12 نوع کانی میتوان استحصال کرد که کاربرد متنوعی در صنایع گوناگون نظیر کودهای شیمیایی، کاغذ، عایق کاری لوله و سرامیک، شوینده ها و ... دارند. بر اساس ذخایر تخمین زده شده ارزش تقریبی دریاچه به 20 میلیارد دلار می رسد با احداث یک واحد 50 هزار تنی تولید اکسید منیزیم مقدار حدودا 10 هزار تن کلر و پتاسیم و 750 هزار تن نک صنعتی و سایر عناصر نیز به دست می آید و سرمایه صرف شده تقریبا ظرف سه سال باز خواهد گشت. اجرای طرح بهره برداری از املاح دریاچه نمک موجب اشتغال عده زیادی نیز میشود. پهنه سفید رنگ دریاچه با اشکال و شراطی ویژه جاذبه گردشگری مناسبی نیز دارد. در این زمینه در منطقه کویر مرنجاب در نزدیکی شهر کاشان پایگاه گردشگری شکل گرفته است. استان قم نیز میتواند با توجه به مسیرهای خاص منطقه، پذیرای گردشگران داخلی و خارجی باشد.

دریاچه حوض سلطان
این دریاجه که به نام های دریاچه شاهی و دریاچه ساوه مشهور است، در شمال استان قم در شرق آزاد راه تهران قم واقع است. ابعاد دریاچه 15*13 کیلومتر است و ارتفاع سطح آب آن در فصول مختلف تغییرات چشمگیری مینماید. در واقع دریاچه حوض سلطان خود شامل دو چاله جدای از هم است که یکی حوض سلطان و دیگری حوض مره نامیده میشود در جنوب حوض سلطان آثاری از یک پادگانه آبرفتی به جای مانده است که سطح آن 6 تا 7 متر بالاتر از سطح فعلی آن بوده است. گویا زمانی کرانه آب دریاچه بالاتر قرار داشته است. این دریاچه در تابستان چاله ای است سفید رنگ به صورت یک کویر کامل ولی در فصل پر آب زمستان و بهار آب دریاچه در چاله جمع میشود و به شکل یک دریاچه صاف و آبی رنگ ظاهر میگردد. دو منظره متباین حوض سلطان را میتوان در فصول مختلف از محل کوشک نصرت که مشرف به حوض سلطان است به خوبی مشاهده کرد. دلتای مسیله، رود شور، کرج و جاجرود چاله حوض سلطان را از دریاچه نمک جدا میکند. این چاله که بیضی شکل است در ارتفاع تقریبی 790 متری از سطح دریا قرار دارد. جنس زمین بستر آن سخت می باشد. تا جایی که در فصل تابستان میتوان از آن عبور کرد. رسوبات حوض سلطان، اصولا شامل گچ و نمک و مارن و رس است و در آن صدف شکم پایان دیده میشود. کوه های آتشفشان دریاچه حوض سلطان را از طرف جنوب غربی و شمال غربی محصور کرده است. پوسته ای به ضخامت 5 سانتی متر سطح این دریاچه را پوشانده است. این پوسته از مواد سلیتی رسی و 20 درصد نمک تشکیل شده است.

حوض مره
حوض مره چاله ای است بیضوی در جهت شمال غرب، جنوب شرق و سطح آن در ارتفاع 800 متری از سطح دریا قرار دارد. آب رودها ابتدا وارد حوض مره می شود و سپس وقتی این حوض پر شد از مسیل بین دو حوضه به حوض سلطان وارد میشود و هنگامی که آب در حوض سلطان چند متر بالا آمد به طرف حوض مره باز میگردد و آن را لبریز میکند. اگر ورود آب در حوض مره تداوم یابد، از آن سرریز شده و مازاد آب از گوشه ای جنوب شرقی از راه فاضلاب های رود شور به سمت دریاچه نمک سرازیر میشود. با ملاحظه اختلاف سطح، هیچ گاه در حوض سلطان آب از حد معینی بالاتر نخواهد رفت و مازاد آن از طریق حوض مره روانه دریاچه نمک میشود. این حد معین همان محدوده 6 متری است که حداکثر ارتفاع آب را در حوض سلطان مشخص میکند. آب های وارده در حوضه های فرورفته دایمی نبوده، به علت عبور از زمین های گچی و نمکی شور مزه اند.

مردمشناسی کویر قم
زبان و مذهب مردم قمرود
با توجه به آب و هوای منطقه قمرود و مهاجر پذیر بودن و آثار مکشوفه قدمت سکونت انسانی منطقه به قبل از تاریخ تپه سیلک کاشان می رسد. در منطقه قمرود آن چه که امروزه قابل بحث و مشاهد است وجود ساکنین منطقه با سه گویش فارسی، ترکی، و کردی می باشد. قدیمی ترین ساکنین این پهنه تاریخی در روستای قمرود زندگی میکنند. زیرا بعد از سیل مهیب اواخر دوره سلجوقی (اواسط قرن ششم) فقط دو نقطه دارای زندگی بوده، یکی قمرود و یکی روستای قنبرعلی! مردم منطقه به سه دسته قابل دسته بندی هستند: الف: بومیان منطقه که زبان آن ها ترکیبی از فارسی و ترکی و کردی می باشد و معلوم نیست چه زمانی به این منطقه کوچ کرده اند و یا آنها را کوچ داده اند. ب: فارسی زبان ها با گویش کاشانی که در عصر ناصری بدین جا آمده اند. ج: عشایر منطقه که طوایف آن ها متفاوت است مثلا طایقه شاهسون بغدادی که دارای زبان ترکی آذری هستند و گویش آن ها با ایل های دیگر تفاوت دارد. زبان عده معدودی دیگر آمیخته ای از کردی و ترکی می باشد و دین آن ها اسلام و عمدتا شیعه دوازده امامی هستند. عشایر زند که در جنوب قمرود و در بایرکلهر ساکن هستند، به زبان لری با گویش لک که مختص این حوالی است صحبت میکنند. عشایر کله کویی که از عشایر قشقایی فارس هستند و زبانشان ترکی است، و علی رغم تفاوت اندک در گویش به ترکی آذری نزدیک است و دین آن ها اسلام و مذهب آن ها شیعه دوازده امامی Shiite muslim (اثنی عشری) است.

ایلات و عشایر منطقه
حیات کوچ نشینی زاییده تحرک و مبتنی بر پرورش دام و حرکت فصلی برای تعلیف دام در مراتع است. این پدیده جلوه ای است از وابستگی انسان به طبیعت از یک سو و مبارزه با آن از سوی دیگر که از بطن یکجانشینی برخاسته است. ایل میش مست در جنوب دریاچه نمک و در محدوده حسین آباد ساکن میباشند و از همان ایل کلهر می باشند که از ایل های بزرگ کرمانشاه بوده و در زمان نادر ساکن اطراف قم و ساوه گشته و از گروه شیعه مذهب بوده و البته عده ای هم نیز اهل حق (صوفی علی اللهی) بوده اند. زبانشان از کردی به فارسی و یا لک بازگشته و در جنوب قمرود و حوالی دولت آباد ساکن می باشند. البته درباره مردم قمرود ذکر این نکته حایز اهمیت است که پس از انقلاب و مهاجرت افغان ها، گروه زیادی از آن ها به این منطقه مهاجرت کرده و در کارهای سنگین کشاورزی، معدنی و دامی فعالیت می کنند و بیشتر در ملک آباد دارای خانه و زندگی هستند و اکثریت آن ها به جز معدودی از ایشان که اهل تسنن می باشند، شیعه دوازده امامی (اثنی عشری) بوده و در مراسم عاشورا و ایام فاطمیه دارای مراسم خاص خویش می باشند. در گذشته ای نه چندان دور اهل حق... در روستای قمرود دارای پایگاه و قطب بوده اند که به مرور از تعداد آن ها کم شده است و امروزه دیگر از آن ها خبری نیست و علت تسخیر قم به دست آقامحمد خان را کمک یک قمرودی اهل حق به جهت کینه و عداوت با شیعیان قمی ذکر نموده اند و آقا محمد خان در منطقه قمرود نقشه تسخیر قم را کشید. وجود مرغزارهای طبیعی در حاشیه کویر به خصوص در فصول زمستان و بهار جاذبه مناسبی برای عشایر ایران در طول تاریخ داشته است و این مناطق جایگاه مناسبی برای ایل های مختلف بوده و می باشد که به اختصار به آن ها اشاره می کنیم.

الف: ایل شاهسون بغدادی:
شاهسون ها به نوشته مورخان از سرزمین های بالکان به دیار بکر و سپس به ایران آمده و در خدمت شاهان صفوی قرار گرفته اند. اصولا شاه عباس این ایل را برای کستن قدرت قبایل قزلباش ساماندهی کرد. ایل شاهسون را از زمانی شاهسون بغدادی نامیدند که در حدود 12000 خانوار آن ها در زمان نادر شاه افشار، از دشت مغان برای حفاظت از مرزهای غربی ایران به این ناحیه عزیمت کردند و در زمان نزدیه به دستور کریم خان زند به شیراز کوچانده شدند. پس از مرگ کریم خان، آقا محمد خان قاجار آن ها را در حوالی قزوین، همدان و ساوه تا نزدیکی دریاچه حوض سلطان اسکان داده است. ایلات شاهسون بغدادی از نظر سازمان اجتماعی به ایل طایفه، طایفه، تیره، اوبه و خانوار تقسیم می شوند. ایل شاهسون بغدادی شامل لک، آرودخلو و اینانلو هستند که اینانلوها در زمان شاه عباس عمده ترین شعبه آن ها بودند. اینانلوها به دو شعبه بزرگ ینگی جک و گوک لر تقسیم می شوند. اینانلوها 7 تیره دارند. آرودخلوها 4 تیره و لک ها 10 تیره می باشند. خانم مادام لیدی شل می نویسد: در نیمه های قرن نوزدهم در منطقه تهران مجموعه ای از ایلات گوناگون به چشم میخورد که از این میان ایل شاهسون با 9 هزار چادر از همه بزرگتر می باشد. افراد این ایل بر حسب فصل میان قم، تهران، قزوین و زنجان پراکنده بودند. بعد از انقلاب عشایر اطراف ساوه تا دریاچه حوض سلطان یکجانشین شده اند و جوانان آن ها به شهر قم مهاجرت نمودند. علی رغم این تغییر و تحول هنوز هم در مناطق روستایی می توان شاهد لباس بومی عشایر و عمدتا در میان افراد ایل شاهسون بود. قشلاق ایل اینانلو در اطراف گوی داغ و قلعه محمد علی خان نزدیک جاده قدیم تهران و قم و نواحی مجاور ساوجبلاغ و بوئین زهراست و ییلاق آن ها در خرقان نزدیک گمیش لو می باشد. ییلاق و قشلاق تیره کوسه لر نواحی غربی و جنوبی ساوه است و قشلاق تیره سولدوز پیرامون ورابولاخ در شرق ساوه و قشلاق تیره حسین خان لو در کنار دریاچه قم و رودخانه قره چای در جنوب شرقی ساوه است.

ب: ایل کتی:
که به ایل عرب (عرب کتی، عرب عامری، عرب سرهنگی) معروف هستند در شمال دریاچه حوض سلطان و دریاچه نمک و اطراف دیر گچین ییلاق میکنند و جزو عشایری جنوب شرقی استان سمنان هستند که به جهت ورود به محدوده کویری قم ذکر نام آن ها ضروری به نظر می رسد.

ج: ایل کلهر:
این ایل از ایل های بزرگ استان کرمانشاه است که نام آن ها در زمان رضاخان به باوندپور یا پورباوند تغییر داده شده. اکنون تعداد زیادی از مردم این ایل در روستاهای ساوه و قم ساکن شده و به رمه گردانی می پردازند. کوچ اصلی ایل کلهر از کرمانشاه به این قسمت در زمان نادر شاه روی داده است. در دوره محمد شاه قاجار، طایفه شیتی و کرزه از کرمانشاه به قم و اطراف ساوه کوچانده شدند و در مراحل بعدی با سیاست تخت قاپو و سیاست اصلاحات ارضی اسکان دائمی آن ها فراهم شد. زیست بوم اکثر افراد ایل کلهر، روستای قره چای و اطراف ساوه است. این ایل نیمه کوچ می باشند.

ایل لک یا زند:
ایل لک یا زند که در جنوب غربی دریاچه نمک و شرق قم در منطقه قنوات ساکن هستند ابتدا ساکن ملایر بودند. نادر ایل زند را به اطراف خراسان کوچاند ولی تعدادی زیاد از افراد ایل مجددا به محل اول خود بازگشتند. ایل زند به سرداری کریم خان از سال 1172 تا 1192 ق در مدت بیست سال سراسر ایران را گرفتند. سه روز پس از مرگ کریم خان، خان های زند برای به دست آوردن قدرت به ستیز خونین با یکدیگر پرداختند و آقا محمدخان پس از غلبه بر مدعیان داخلی و شکست دادن لطفعلی خان زند آخرین فرمانروای زند، آن ها را به اطراف قم تبعید نمود و از آن زمان تاکنون در اطراف شهرستان قم به نام لک ها یا زندها به صورت نیمه کوچ رو اسکان یافته و با حفظ ویژگی های نظام عشایری زندگی میکنند. ایل زند یا لک شامل طایفه های، مرشوند، آروند، امامقلی وند، زکی، صفی، سعادتمند، گائینی و عبدالملکی است. عشایر تیره اروند از ایل زند در روستاهای ونارچ، نیزار، و حاجی آباد لکها (در جنوب غربی دریاچه نمک، و گروهی دیگر در اطراف شهر قم استقرار دارند و بافت عشیره ای خود را حفظ کرده اند. بدین صورت که نیمه کوچ رو هستند و بنا به اظهارات ریش سفیدان، این ایل از عشایر فارس بوده اند که در زمان قاجاریه به همراه چهار نفر از خوانین به نام های حاج باروئی، حاج مظفرخان، حاج پاسدارخان و سیف خان به اطراف قم کوچانده شدند تا به عنوان شترچرانان و گله داران سلطنتی در آنجا فعالیت کنند. آن ها 9 ماه از سال را رمه گردانی می کنند. زبان لک ها یا زندها به دلیل آمیختگی و مجاورت با ایل های مختلف آمیزه ای از کلمه های لری، ترکی و کردی بوده و مذهبشان شیعه دوازده امامی است. سایر تیره های طایفه زند به جز آروند و مهرآباد یا در حاجی آباد لکها و یا در تهران اسکان یافته اند.

ایل کله کویی:
این ایل که از عشایر قشقایی فارس محسوب می شوند از حدود دو قرن پیش با نفوذ به مناطق مرکزی ایران تا حوالی دریاچه نمک پیش رفته و به عنوان شتر چرانان و گله داران سلطنتی فعالیت کرده اند. آن ها در منطقه مشک اباد، علی آبد کورگل (نزدیکی دیر گچین) و مراتع جنوبی دیر و حوض مره و منطقه زراب به سر می برند. ییلاق آن ها روده اصفهانک، کوه زراب، و یعقوب عصاری در شمال ساوه است و قشلاق خود را در جنگل گز (حواشی حوض مره و حوض سلطان به شتر داری می پردازند.

ایل میش مست:
این ایل شامل طایفه های رحیمی، عبدلی، فرامرزی، محمدی، قنبری، خالدی، شیانی، سیاسیا، کاظم خانی، خمان، تلش، گرکا، کله پا، کله جو، شوان، قوچمی، منصوری، الوندی، ماهیدشتی، هارون آبادی، شاهینی، موش گیر، بداق بگی، زمین خانی، و کمره می باشد. قشلاق ایل میش مست در 35 کیلومتری جاده قم کاشان در محلی به نام حسین آباد است.

مسکن عشایر و ایلات
مسکن عشایر اکثرا چادر است و در بعضی مواقع، از خانه های سنگی، گلی و خشتی و کپری تشکیل میشود و گاهی نیز مخلوطی از چادر، سنگ، کپر است. در منطقه قشلاق ممکن است عشایر در خانه های سنگی، گلی و خشتی به جای چادر ساکن باشند. با توجه به تخت قاپو شدن عشایر به خصوص بعد از انقلاب، بیش تر عشایر یکجا نشین شده اند.

Pictures Of Iran
pictures of fortresses and carvanserays in the deserts of iran that some of the related to 200 hundreds years ago and anothers related to 1700 years a go. ancient iranian used from these places between cities in travels for sleeping andyesting many years ago.
Photographer: Mostafa meraji
Qom City, Iran Country

در صورت عدم نمایش عکس ها (تصاویر) به این لینک یا ادامه مطلب مراجعه کنید