به راستی صبح کویر و انعکاس انوار طلایی خورشید در لابه لای شن زارها و مرغزارهای کویر را باید دید و شب های پر از راز و رمز آن را تجربه کرد. کویر مأمن و جایگاه وحوش است، نقطه ای که یک جاندار به دنیا میآید، با سختی های آن خو میگیرد، چگونگی شکار و تغذیه را می آموزد و به نوزادان خود یاد میدهد و سپس خود به قهر طبیعت یا شکار میشود یا میمیرد. پس بیایید بیشتر درباره آن بدانیم. کویر قم که از شمال به دیر گچین و انتهای کویر ملی ایران میرسد، و از شرق به دریاچه نمک و از غرب به اتوبان تهران و قم و از جنوب و جنوب شرقی به قم و دریاچه نمک، محدوده ای است بالغ بر ده هزار هکتار که به آن دشت مسیله میگویند. ارتفاع کم دشت مسیله نسبت به اطراف و گرم بودن آن در فصل سرد سال باعث تراکم گونه های گیاهی و در نتیجه زندگی وحوش در آن شده است به طوری که در ازمنه قدیم تیول دولتی و شکارگاه سلاطین قاجار بوده است و در مراتع استپی و دشتی آن اسب های دولتی به چرا مشغول بوده اند و در جنگل های گز آن رمه گردان ها به پرورش شتر می پرداختند. به جهت وفور آب در دشت به واسطه وجود رودهای قمرود و قره چای و تشکیل مسیله، پرندگان مهاجر نیز چند صباحی در این منطقه اتراق داشتند و به گفته یکی از پیرمردهای منطقه تا گردن در داخل رودخانه میشدیم و پرندگان مهاجر (مرغابی وحشی) را با دست از داخل رودخانه شکلا میکردیم. ولی افسوس که با احداث سد غدیر ساوه و سد پانزده خرداد، رژیم فصلی و سیلاب دشتی قطع شد و این مناظر دیگر به وجود نمی آید و فقط باران های فصلی و سیلاب های محلی زیست گاه های موقت را برای وحوش فراهم می سازد. از قدیم الایام دشت مسیله زیستگاه آهو و جبیر و گورخر آسیایی و ایرانی بوده. اما شکار بی رویه حیات آنها را تهدید کرده است. فراوانی جبیر باعث حیات یوزپلنگ میشده است. در گذشته های نه چندان دور، گزارش های بسیاری مبنی بر رویت پلنگ داده شده است، ولی امروزه هیچ پلنگی در این منطقه دیده نشده است و فقط در انتهای پارک ملی کویر و اطراف دیر گچین توسط مأموران سازمان حفاظت از محیط زیست وجود یک قلاده یوزپلنگ گزارش شده است.
از پرندگان این منطقه میتوان به هوبره که کمیاب است اشاره کرد که در فصل سرد سال در آبگیرهای دشت دیده میشود و مرغابی وحشی اردک غاز خاکستری، فلامینگو، حواصیل، بازهای شکاری، باقرقره و ... از پرندگان مهاجر این دشت محسوب میشوند. دشت مسیله و کویر قم را میتوان بخش انتهای پارک ملی کویر ایران محسوب کرد که به دلیل موقعیت طبیعی و جغرافیایی آن و نزدیکی به تهران قم، جایگاه مناسبی برای جهانگردی و گردشگری (گردشگران) به شمار می آید.
در کتاب عبور از صحاری ایران نوشته دکتر گابریل آلفونس اتریشی به کرات از حاجی لک لک های روستاهای قم و خود شهر قم یاد میکند که متأسفانه امروزه دیگر خبری از آنها نیست. البته در منطقه پستانداران نظیر موش صحرایی، خرگوش، روباه، و گاهی آهو دیده میشوند که بومی می باشند. خزندگان این منطقه مثل مار و مارمولک انواع مختلفی دارند در کنترل آفات نقش مهمی دارند. انواع رتیل، عنکبوت، موریانه، مورجه های کمیاب در پیرامون دریاچه گسترده هستند. مطالعات انجام شده حضور فراوان و متنوع باکتری های نمک دوست را در خاک منطقه نشان میدهد. جلبکهای موجود و آب های شور جهت پرورش آرتیمیا و میگوی آب شور حائز اهمیت است و باعث اشتغال زایی و جذب اکوتوریسم خواهد بود.
جبیر جبیر پستانداری است شبیه آهو که دارای بدنی مقاوم در برابر آب و هوای مناطق گرمسیری است. بیشتر در نواحی جنوبی ایران دیده شده است. این حیوان که میتواند در مناطق بسیار گرم کویری که فاقد آب و علوفه کافی است به آسانی زندگی کند. این حیوان در گذشته های دور در اطراف کویر قم نیز دیده شده است و در دشت های بزرگ زندگی و از بوته ها و گیاهان علفی میخورد.

جنگل های گز در کویر مسیله قم
اگر حاشیه رودخانه قره چای را خوب نگاه کنیم درختچه هایی نورپسند، و شورپسند را می بینیم. این درختچه ها در برابر خشکی و یخبندان مقاوم و بزرگ ترین و مطمئن ترین منابع تولید علوفه برای شترهای هستند. و البته از چوب آن میتوان بهترین زغال را که کک خالص می باشد را تهیه کرد. درختان گز میان حوض سلطان و دریاچه نمک به سمت پایین و محدوده مشک آباد و سعد آباد گسترده شده است. در گذشته های دور در پایین روستای کاج بندی بوده است که سیلابهای بهاری را در پشت خود جمع میکرده است. در گذشته جنگل گزی در این منطقه وجود داشته و به همین سبب بند یاد شده را بند جنگل می نامیدند. در سمت شرقی رودخانه مسیله پیش از بند جنگل نهر عظیمی با عمق زیاد کنده شده بود که از بند جنگل پایین کوه سفید شروع میشد تا حسین آباد و اسماعیل آباد می رسید. در کنار قره چای، جگن زار و درختان گز و دیگر درختچه های وحشی دیده میشود. وجود آب این گیاهان زیستگاه مناسبی برای آبشخور حیوانات فراهم کرده است. گیاهان منطقه با سایر مناطق تفاوت هایی دارند که این تفاوت در برگ، ساقه، ریشه و دانه مشاهده می شود. برگ گیاهان کویر قم، غالبا سوزنی تیغ دار کلک دار، گوشتی است و این نوع برگ کمک زیادی به گیاه میکند تا تبخیر کمتری داشته باشد. از آنجا که بخش وسیعی از خاک کشور ما را کویرها تشکیل میدهد و محیط زیست و حیات اجتماعی بسیار از ما در کویر میباشد، لذا شناخت کویر و جلوه های طبیعی آن مورد نیاز همگان است.
درخت تاغ: درخ تاغ درختی است که در محیط نامساعد خوب رشد میکند. البته درت اسکنبیل نی همانند تاغ سازگاری بسیار بالایی با شرایط نامساعد دارد. همین ویژگی ها موجب شده است که جنگل هایی از این درختان از زمان قدیم در صحراهای خاور میانه ایجاد شود. درخت طاغ در ریگ های روان میروید، انشعابات آن زیاد میشود و هر ساقه در هر سال در زیر خاک مدفون میگردد، و ساقه ها بر روی ماسه طبیعی ظاهر می شوند و عاقبت به خاطر ریشه طویل 20 الی 30 متری خود که به آب های تحت الارضی می رسد بر طبیعت خشک کویر غالب میگردند. درخت اسکنبیل شاید همان کرمن کوش باشد که در شمال قمرود به فراوانی دیده میشود. بوته های منداب در نواحی شرقی قم، (اطراف حسن آباد میش مست) دیده میشود و از میوه های آن روغن منداب گرفته میشود. با روغن منداب بدن حیوانات باربر را برای جلوگیری از گر شدن چرب میکردند.