مقابر گنبد سبز (نقل از بروشور میراث فرهنگی قم)
معرفی اجمالی: در انتهای خیابان چهارمردان جنب گلزار شهداء، و در بخش شرقی شهر، درون باغی کوچک موسوم به باغ گنبد سبز سه اثر تاریخی از قرن هشتم هجری قمری به نام مقابر باغ گنبد سبز برجای مانده است. این منطقه سابقا به دلیل واقع شدن دروازه کاشان در آن به دروازه کاشان معروف و به دلیل وجود امام زادگان علی بن جعفر (درب بهشت) و شاه ابراهیم با بناهای متعلق به قرن هشتم و اوایل قرن نهم و همچنین مقابر گنبد سبز به مقابر دروازه کاشان نیز مشهور بوده اند.
با توجه به کتیبه های تاریخی موجود دو عدد از گنبدها مدفن امرای خاندان علی صفی فرمانروایان مستقل قم در قرن هشتم ه. ق است. کتیبه سوم متأسفانه از بین رفته است و اطلاعی از تاریخ و نام صاحب گنبد در دست نیست. اما با توجه به مدارک مختلف موجود، این گنبد نیز از نظر تاریخی مربوط به همان دوره است و احتمالا به یکی دیگر از افراد خاندان علی صفی تعلق دارد. حکومت خاندان آل صفی از حکومت های مستقل و شیعه مذهب بوده و بعد از فروپاشی ایلخانان مغول در قم و اطراف آن تشکیل شده است. مردم قم این سه بنا را به صورت مجموعه مدفن سعد و سعید و مسعود از بزرگان اعراب اشعری و احیا کنندگان قم در دوره اسلامی میدانند. گنبدهای واقع در مقابر باغ عبارتند از: 1- گنبد جنوبی، 2- گنبد میانی 3- گنبد شمالی.

گنبد جنوبی بر اساس کتیبه تاریخی، این گنبد مدفن خواجه اصیل الدین، فرزند علی صفی نیای بزرگ خاندان صفی و عموی بانی گنبد است. خواجه علی صفی در قم نائب خالصه جات خواجه علاء الدین محمد هندو بود و دیگری فرزند وی خواجه علی اصیل یا همان جمال الدین علی است. او نخستین کسی از این خاندان است که بر حکومت قم و مضافات آن دست یافت. آغاز فرمانروایی وی بعد از درگذشت ابوسعید بهادر به سال 736 ه. ق بوده که سال 759 ه. قم در حین عهده داری این مقام کشته شد.

گنبد میانی از مفاد کتیبه چنین برمی آید که سه نفر در این آرامگاه مدفونند. نخستین فرد که نام او در آغاز کتیبه آمده خواجه جمال الدین علی است. همان خواجه علی صفی، او فرزند خواجه صفی الدین و نواده علی صفی ماضی، شخصیتی سیاسی اجتماعی در قرن هشتم و دومین امیر خاندان صفی است که پس از خواجه علی اصیل، فرمانروای قم گردید و تا آنجا که مشخص شده است تا سال ۷۷۴ ه. ق در این مقام بود. خواجه علی خانقاهی در قم داشت که بیرون از دروازه کنکان قرار گرفته بود. جز این خانقاه اثری به جای مانده دیگر از خواجه علی صفی گنبد اصیل الدین است که در سال ۷۶۱ ه. ق بر قبر عمو و پسر عموی خود خواجه اصیل الدین و خواجه تاج الدین بنیان نهاد. نفر دوم مدفون در این گنبد، امیر جلال الدین است که در متون تاریخی سخنی از او به میان نیامده است. سومین فرد مدفون که به عنوان برادر خواجه جمال الدین علی نام برده شده، خواجه عمادالدین محمود قمی یکی دیگر از فرزندان خواجه صفی الدین است که تا سال ۷۹۱ ه. ق عهده دار امور نواحی قم بوده است.
گنبد شمالی نام بانی و صاحب بنای این گنبد به جهت صدمه دیدن کتیبه آن مشخص نیست. اما محقق خارجی دونالدویلبر آن را متعلق به سال های ۷۶۵ - ۷۱۵ ه. ق میداند و معتقد است با توجه به خصوصیات مشترک زیاد با دو گنبد دیگر، آن سه بنا در یک محدوده زمانی ساخته شده و متعلق به خاندان صفی میباشد. آنچه بیش از اندازه قابل توجه و توصیف می باشد، نوع معماری و مهندسی بنا و همچنین گچبری های منحصر به فرد است که میتوان به جرأت گفت در نوع خود بی نظیر است. گنبدهای مقبره از دو پوسته گسسته رک تشکیل شده و پوسته خارجی به منشور شانزده ترکی و پوسته داخلی بصورت عرقچین می باشد که بر روی بدنه استوانه ای شکل دوازده وجهی بنا قرار دارد. البته پوسته خارجی گنبد جنوبی در طی زمان تخریب گشته و فرو ریخته است و پوسته داخلی آن در دوران معاصر تعمیر و بازسازی شده است. به احتمال قریب به یقین فرم و شکل این گنبد با توجه به اشتراکات فراوان با دو بنای شمالی و میانی به همان شکل دو پوسته رک می باشد. با توجه به اینکه بدنه استوانه ای شکل بنا به صورت دوازده وجهی است از داخل بنا به هشت ضلعی منظم تغییر شکل داده است. تزیینات این بناها که انواع تکنیک های گچبری در آن به کار رفته، از گنبد سلطانیه تأثیر گرفته و نوع آجر چینی منظم و متحدالشکلی که بعضا با اسامی الله محمد و علی مزین گشته و همچنین نوع رنگ آمیزی بسیار زیبای آن با رنگ های متفاوت و طرح های بسیار زیبایی از شمسه و اسپرهای کار شده و کتیبه های به خط ثلث یا کوفی با گچبری برجسته سفید رنگ و زمینه لاجوردی با نقوش اسلیمی میان دو حاشیه نقش و نگار شده و به صورت بسیار زیبا و هنرمندانه آیات قرآن و اسامی جلاله معصومین درون آن با طرحی از گل و بوته مزین شده است و در ادامه طاق نماها و درگاه هایی چند گانه که به صورت قرینه و مقرنس گشته حاکی از شیوه های متنوع گچبری چند رنگ است و قسمت هایی از آن توسط شمسه ای عظیم با گره بندی های متعدد تزین یافته که همه آن ها نمونه هایی بسیار زیبا و بدیع از نوع هنر معماری ذوق و سلیقه گچبری و رنگ آمیزی هنرمندان قمی در آن زمان به نمایش میگذارد.

آستانه مقدسه (باغ بابلان)

باغ بابلان باغی متعلق به موسی اشعری بود و حسن قمی از آن به (مقبره بابلان) یاد کرده است، زیرا موسی بن خزرج آن باغ را پس از خاکسپاری حضرت معصومه برای گورستان عمومی وقف کرد. این باغ کنار روخانه و بیرون از شهر قم واقع شده بود. بدیهی است که این باغ حتی در سال های هفتم و هشتم هجری قمری نیز خارج از شهر قم بوده است. زیرا قاضی احمد قمی از شمس الدین صاحب دیوان یاد میکند که متوجه شهر قم شد و چون به انجا رسید، در مشهد شریف که بیرون شهر است فرود آمد همچنین به موجب یک وقف نامه از دوره صفویان حرم بیرون از باروی قم بوده است. در گذشته دیوار پهن و ستبری از آجر میان ساختمان و رودخانه کشیده شوده بود که در هنگام طغیان رودخانه به حرم آسیبی وارد نیاید. حرم با رودخانه نیز فاصله چندانی نداشته است. گر چه امروز این فاصله به صد متر میرسد و به خیابانی کم عرض تبدیل شده است. اما این عقب نشینی را نمیتوان طبیعی دانست. بلکه به احتمال زیاد مسیر رودخانه را بعدا کمی تغییر داده اند تا حرم از آسیب احتمالی طغیان رودخانه مصون بماند. مساحت تمام مجموعه بناهای آستانه ۱۳۵۲۷ متر مربع است که از این مساحت ۱۹۱۴ متر مبرع آن را زیر بنای گنبد و ایوان های شمالی و جنوبی و شرقی و مسجد بالاسر و مقابر شاهان صفوی در بر دارد. اکنون نیز در طرح توسعه حرم ۲۲ هزار متر مربع به کل این مساحت افزوده شده است.

 آلبوم کامل وبلاگ عکس قم، شامل صدها عکس با کیفیت و طبقه بندی شده، دانلود رایگان در این لینک. همچنین اگر به هر علتی نتوانستید عکس های وبلاگ را مشاهده کنید به این لینک مراجعه کنید

منبع: کتاب قم دیروز و امروز، بروشورهای سازمان میراث فرهنگی قم
Iran State, Qom city, History, Qom_barax, Shiite muslim